Unutmak Bir Hata Değilse: Beyin Bazı Anıları Neden Geri Plana Atıyor?

Telefonunuzun şifresini değiştirdiğinizi düşünün. Yeni şifreyi biliyorsunuz, fakat ekranı her açtığınızda parmaklarınız eski şifreye gidiyor. Eski bilgi kaybolmamış; tam tersine, gereğinden fazla erişilebilir olduğu için yeni bilgiyi kullanmanızı zorlaştırıyor. Belleğimiz yalnızca bilgi biriktiren bir depo olsaydı, eski şifreler, önceki adresler, yarım kalmış konuşmalar ve artık işimize yaramayan sayısız ayrıntı sürekli birbirine karışabilirdi. Bu yüzden beynin görevi sadece hatırlamak değildir. Bazen hangi bilginin geri planda kalacağını da belirlemesi gerekir.

Psikolog Michael Anderson ve Justin Hulbert’in aktif unutma üzerine hazırladığı kapsamlı derleme, unutmanın her zaman belleğin bozulması anlamına gelmediğini gösteriyor. Bazı durumlarda unutmak, zihnin daha düzenli ve verimli çalışmasını sağlayan aktif bir süreç olabilir. Bu, beynimizin istemediği her anıyı silebildiği anlamına gelmiyor. Ancak araştırmalar, bazı anıların erişilebilirliğinin azaltılabildiğini ve bu sayede onların düşüncelerimizi sürekli meşgul etmesinin önlenebildiğini düşündürüyor.

Aktif Unutma Ne Anlama Geliyor?

Unutmayı genellikle pasif bir olay olarak düşünürüz. Zaman geçer, ayrıntılar silikleşir, yeni bilgiler eskilerle karışır veya anıyı hatırlatacak ipuçları ortadan kaybolur. Bunların hepsi gerçekten de unutmaya yol açabilir. Fakat aktif unutma görüşü başka bir ihtimali öne sürüyor: Beyin, o anki hedeflerimize engel olan bazı anıların etkisini azaltmak için kontrol mekanizmalarını devreye sokabilir.

Bu süreç üç farklı biçimde gerçekleşebilir:

İlkinde belirli bir anının erişilebilirliği azalır. Bir hatırlatıcıyla karşılaştığımızda istenmeyen anının bilincimize gelmesini engellemeye çalışırız. Bu durum tekrarlandıkça anıya ulaşmak zorlaşabilir. İkincisinde yalnızca tek bir anı değil, anıların oluşmasını veya hatırlanmasını sağlayan sistem kısa süreli olarak yavaşlayabilir. Böyle bir durumda hedeflenen anının yakınında oluşan başka anılar da etkilenebilir. Üçüncüsünde ise anının kendisinden çok, ona ulaşmamızı sağlayan zihinsel bağlam geri plana itilir. Anı hâlâ saklanıyor olabilir, fakat doğru ortam, duygu veya hatırlatıcı bulunmadığı için ona erişemeyiz.

Makalenin sunduğu bu üçlü model, unutmanın her zaman bilginin tamamen yok olması şeklinde gerçekleşmediğini gösteriyor. Bazen değişen şey anının kendisi değil, ona giden yoldur. Bu nedenle aktif unutmayı bir dosyayı bilgisayardan silmeye benzetmek yanıltıcı olabilir. Daha doğru benzetme, dosyanın arama sonuçlarında giderek daha az görünür hâle gelmesidir.

Beyin Anıları Nasıl Geri Plana Atıyor?

Aktif unutmayı incelemek için kullanılan en bilinen yöntemlerden biri “Düşün/Düşünme” deneyidir. Katılımcılar önce birbirleriyle eşleştirilmiş kelimeler veya görüntüler öğrenir. Daha sonra bazı hatırlatıcılar gösterildiğinde eşleşen bilgiyi düşünmeleri, bazı durumlarda ise bilginin akıllarına gelmesini engellemeleri istenir.

İlk denemelerde istenmeyen anılar sık sık bilince girebilir. Fakat kişi aynı anıyı tekrar tekrar düşünmemeye çalıştığında, anının daha sonraki denemelerde daha az ortaya çıktığı görülür. Son bellek testlerinde de bastırılmaya çalışılan bilgiler, hiç bastırılmamış bilgilere göre daha zor hatırlanabilir (Anderson & Green, 2001). Bu bulgu yalnızca aynı hatırlatıcı kullanıldığında ortaya çıkmaz. Bazı çalışmalarda anıya farklı bir yoldan ulaşılmaya çalışıldığında da hatırlama güçlüğü görülmüştür. Bu durum, yalnızca hatırlatıcı ile anı arasındaki bağın değil, anının genel erişilebilirliğinin de etkilenmiş olabileceğini düşündürür.

Benzer bir durum, bir bilgiyi tekrar tekrar hatırlarken de yaşanabilir. Örneğin meyveler kategorisinden sürekli portakal ve limonu hatırlamaya çalışmak, aynı kategoride bulunan muz ve kiraz gibi diğer örneklerin daha sonra hatırlanmasını zorlaştırabilir. Beyin, aranan bilgiye daha kolay ulaşabilmek için onunla yarışan anıları geri plana itiyor olabilir. Bu olguya “geri çağırmanın yol açtığı unutma” denir (Kuhl ve ark., 2007; Wimber ve ark., 2015). Beyin görüntüleme çalışmaları bu süreçte özellikle iki bölgenin öne çıktığını gösteriyor. İlki, planlama, dikkat ve davranışları kontrol etmede rol oynayan prefrontal korteks. İkincisi ise yeni anıların oluşması ve geçmiş olayların hatırlanması açısından önemli olan hipokampus. İnsanlar istenmeyen bir anıyı düşünmemeye çalışırken prefrontal korteksin bazı bölümlerinin etkinliği artıyor, hipokampusun etkinliği ise azalabiliyor. Başka bir deyişle beynin kontrol sistemi, anıyı geri çağıran sistemi geçici olarak yavaşlatıyor olabilir (Benoit & Anderson, 2012).

Schmitz ve arkadaşlarının çalışması, hipokampustaki baskılayıcı sinyallerde görev alan GABA adlı nöroiletkenin de bu süreçle bağlantılı olduğunu gösterdi. Hipokampusta daha yüksek GABA düzeyine sahip bazı katılımcılar, istenmeyen anıların geri çağrılmasını kontrol etmede daha başarılıydı. Bu sonuç, aktif unutmanın yalnızca bir karar veya niyet olmadığını; beynin biyolojik kontrol sistemleriyle ilişkili olduğunu düşündürüyor (Schmitz ve ark., 2017). Araştırmanın en şaşırtıcı bölümlerinden biri ise “amnezik gölge” olarak adlandırılan etki. Bazı deneylerde katılımcılar bir anıyı bastırırken, hemen öncesinde veya sonrasında gösterilen ilgisiz görüntüleri de daha zor hatırladı. Bir deney dizisinde bu ilgisiz anıların hatırlanmasındaki göreli kayıp yüzde 44’e kadar çıktı (Hulbert ve ark., 2016). Bu bulgu, beynin bazen yalnızca hedef anıyı değil, kısa bir süre için genel bellek işleyişini de etkileyebildiğini düşündürüyor. Ancak yüzde 44’lük değer belirli bir laboratuvar düzenine aittir; günlük hayatta her anıyı bastırma girişiminin böyle bir etki yaratacağı söylenemez.

Neden Önemli?

Aktif unutmanın en temel yararı, zihinsel karışıklığı azaltması olabilir. Günlük yaşamda sürekli olarak benzer bilgiler arasından seçim yaparız. Yeni şifre ile eski şifre, yeni adres ile eski adres, yeni iş yerindeki kurallar ile önceki iş yerindeki alışkanlıklar birbiriyle yarışabilir. Beyin artık işe yaramayan bilgileri geri plana atabildiğinde, güncel bilgiye daha hızlı ulaşabilir. Böylece her hatırlama girişiminde aynı zihinsel çatışmayı yeniden çözmek zorunda kalmayız.

Bu durum eğitim açısından da önemlidir. Bir bilgiyi tekrar tekrar hatırlamak onu güçlendirirken, benzer ama çalışılmayan bilgilerin erişilebilirliğini azaltabilir. Bu nedenle öğrenme yalnızca neyi tekrar ettiğimizle değil, tekrar sırasında hangi bilgileri geri plana ittiğimizle de ilgilidir.

Görgü tanıklığı açısından da benzer bir sorun ortaya çıkabilir. Bir olayın belirli ayrıntılarını sürekli anlatmak veya yalnızca bazı sorulara cevap vermek, olayın diğer ayrıntılarının daha sonra hatırlanmasını zorlaştırabilir. Bu, anının kasıtlı olarak değiştirildiği anlamına gelmez. Hatırlama sürecinin kendisi, bazı ayrıntıları güçlendirirken bazılarını zayıflatabilir.

Aktif unutmanın duygusal yaşam açısından da önemli sonuçları olabilir. İstenmeyen anıların sürekli bilince gelmesi; ruminasyon, kaygı ve travma sonrası belirtilerle ilişkilidir. Bazı deneylerde anıların tekrar tekrar baskılanması, yalnızca onların hatırlanmasını değil, yarattıkları duygusal tepkiyi de azaltmıştır. Katılımcılar bazı olumsuz görüntüleri daha az rahatsız edici bulmuş, bedensel stres tepkilerinde de düşüşler görülmüştür.

Bu bulgular, beynin bellek kontrolü ile duygu düzenleme sistemlerinin birbirinden tamamen bağımsız olmadığını gösteriyor. Hatırladığımız şeyler nasıl hissettiğimizi etkilediği gibi, hangi anıların bilince girmesine izin verdiğimiz de duygusal durumumuzu etkileyebilir. Yine de aktif unutmayı yalnızca “kötü anılardan kurtulma yöntemi” olarak görmek doğru değildir. Bu süreç, öncelikle belleğin günlük hedeflere göre düzenlenmesini sağlayan genel bir mekanizma gibi görünmektedir.

Dikkat Edilmesi Gereken Noktalar

Bu araştırmalar ilgi çekici olsa da sonuçları fazla büyütmemek gerekir. Öncelikle aktif unutma, anıların tamamen silindiğini göstermez. Bir anı o anda hatırlanamasa bile farklı bir ipucu, ortam veya duygu ortaya çıktığında yeniden erişilebilir hâle gelebilir. Özellikle bağlama bağlı unutma durumlarında anı saklanmaya devam eder; yalnızca ona ulaşmak zorlaşır.

İkinci olarak laboratuvar deneylerinde kullanılan kelime çiftleri, nesne görüntüleri ve kısa sahneler; gerçek yaşamda yıllar içinde oluşan anılarla aynı değildir. Bir kelimeyi düşünmemeye çalışmak ile karmaşık bir çocukluk anısını veya travmatik bir yaşantıyı bastırmak arasında büyük fark vardır.

Üçüncü olarak aktif unutma her zaman yararlı olmayabilir. Bellek sistemi kısa süreli olarak genel biçimde baskılandığında, unutulması hedeflenmeyen bilgiler de bundan etkilenebilir. Amnezik gölge bulgusu tam olarak bu olasılığa işaret eder.

Dördüncü olarak insanlar arasında önemli farklılıklar vardır. Dikkat düzeyi, stres, uyku, ruhsal durum ve bilişsel kontrol becerileri, bir kişinin istenmeyen anıları ne ölçüde kontrol edebildiğini etkileyebilir.

Son olarak bu bulgular doğrudan bir terapi önerisi değildir. “Kötü anıları düşünmemek iyileştirir” şeklindeki bir sonuç hem fazla basit hem de yanıltıcı olur. Travmatik anıları sürekli bastırmaya çalışmak bazı kişilerde yararlı olmayabilir; hatta kaçınma davranışını güçlendirebilir. Mevcut çalışmalar daha çok belleğin temel işleyişini açıklamaya yöneliktir. Klinik kullanım için ayrıca uzun süreli ve gerçek yaşam koşullarında yürütülen araştırmalara ihtiyaç vardır. Bu nedenle en güvenli ifade şudur: Beyin bazı anıların erişilebilirliğini azaltabilir; fakat bu, insanların istedikleri anıları güvenli ve kalıcı biçimde silebildiği anlamına gelmez.

İyi Bir Bellek Her Şeyi Hatırlayan Bellek Değildir!

Belleği çoğu zaman bir arşiv gibi düşünürüz. Bu bakışa göre iyi bir bellek, mümkün olduğunca çok bilgiyi eksiksiz biçimde saklamalıdır. Oysa günlük yaşamda asıl ihtiyaç duyduğumuz şey her şeyi aynı anda hatırlamak değildir. Doğru bilgiye, doğru zamanda ve mümkün olduğunca az karışıklıkla ulaşabilmektir. Aktif unutma araştırmaları, beynin yalnızca anıları kaydeden bir sistem olmadığını gösteriyor. Beyin aynı zamanda hangi anıların öne çıkacağını, hangilerinin geri planda kalacağını ve hangi bilgilerin o anki hedeflerimize hizmet ettiğini düzenlemeye çalışıyor. Bu düzenleme her zaman kusursuz değil. Bazen yararlı bilgileri de kaybedebilir, bazen unutmak istediğimiz şeyleri unutamayabiliriz. Yine de unutmanın yalnızca bir eksiklik olmadığını anlamak, belleğe bakışımızı değiştiriyor. İyi çalışan bir bellek, her şeyi saklayan değil; ihtiyaç duyduğumuz bilgiye ulaşırken geri kalanının sesini bir süreliğine kısabilen bellektir.

Kaynakça

Anderson, M. C. ve Green, C. (2001). Suppressing unwanted memories by executive control. Nature, 410, 366–369. https://doi.org/10.1038/35066572

Anderson, M. C. ve Hulbert, J. C. (2021). Active forgetting: Adaptation of memory by prefrontal control. Annual Review of Psychology, 72, 1–36. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-072720-094140

Benoit, R. G. ve Anderson, M. C. (2012). Opposing mechanisms support the voluntary forgetting of unwanted memories. Neuron, 76(2), 450–460. https://doi.org/10.1016/j.neuron.2012.07.025

Fawcett, J. M., Taylor, T. L., Megla, E. ve Nadel, L. (2024). Active intentional and unintentional forgetting in the laboratory and everyday life. Nature Reviews Psychology. https://doi.org/10.1038/s44159-024-00352-7

Hulbert, J. C., Henson, R. N. ve Anderson, M. C. (2016). Inducing amnesia through systemic suppression. Nature Communications, 7, 11003. https://doi.org/10.1038/ncomms11003

Kuhl, B. A., Dudukovic, N. M., Kahn, I. ve Wagner, A. D. (2007). Decreased demands on cognitive control reveal the neural processing benefits of forgetting. Nature Neuroscience, 10, 908–914. https://doi.org/10.1038/nn1918

Schmitz, T. W., Correia, M. M., Ferreira, C. S., Prescot, A. P. ve Anderson, M. C. (2017). Hippocampal GABA enables inhibitory control over unwanted thoughts. Nature Communications, 8, 1311. https://doi.org/10.1038/s41467-017-00956-z

Wimber, M., Alink, A., Charest, I., Kriegeskorte, N. ve Anderson, M. C. (2015). Retrieval induces adaptive forgetting of competing memories via cortical pattern suppression. Nature Neuroscience, 18, 582–589. https://doi.org/10.1038/nn.3973