İnsan, Başkalarının Gölgesinde Ne Kadar Kendisi Kalabilir?

Hiç kendi düşüncenizden emin olduğunuz hâlde, çevrenizdeki herkes farklı düşündüğü için bir an duraksadığınız oldu mu? Ya da aslında istemediğiniz bir şeye, sırf bulunduğunuz ortama uyum sağlamak için evet dediğiniz? Bazen insanın kendisine yabancılaşması büyük kırılmalarla başlamıyor. Küçük suskunluklarla, söylenemeyen itirazlarla ve kabul görmek uğruna verilen tavizlerle başlıyor.

İnsanın toplumsal bir varlık olduğunu sık sık söylüyoruz. Fakat bu cümlenin üzerinde yeterince durduğumuzu düşünmüyorum. Çünkü toplumla birlikte yaşamak başka, toplumun beklentilerine göre yaşamaya başlamak başka bir şey. Aradaki sınır ise sandığımızdan çok daha belirsiz.

Grup etkisi ve uyma davranışı

Sosyal psikoloji, tam da bu belirsizliğin içinde insanı anlamaya çalışıyor. Bireyin düşüncelerinin, duygularının ve davranışlarının başkalarının varlığından nasıl etkilendiğini inceliyor (Spielman vd., 2020). Ancak bana kalırsa bu alanın asıl düşündürücü tarafı, insanın başkalarından nasıl etkilendiğinden çok, bu etkilenmenin ne zaman kendi benliğinin önüne geçtiği.

Bir ortam düşünün. Herkes aynı fikirde. Siz farklı düşünüyorsunuz ama konuşmuyorsunuz. Çünkü yanlış anlaşılmaktan, dışlanmaktan ya da gereksiz bir tartışmanın içinde kalmaktan çekiniyorsunuz. O an sessiz kalmak size önemsiz görünebilir. Fakat insan bazen kendisinden en çok, kimsenin fark etmediği anlarda uzaklaşıyor.

Solomon Asch’in uyma deneyleri yıllar önce grup etkisini çarpıcı biçimde ortaya koymuştu. Bazı katılımcılar, gözlerinin önündeki açık gerçeğe rağmen grubun yanlış cevabına katılabiliyordu (Asch, 1956). Demek ki doğruyu bilmek her zaman doğruyu söylemeye yetmiyor. Bazen çoğunluğun yanında durmak, haklı olmaktan daha güvenli hissettiriyor.

Bugün bu davranışı yalnızca deney ortamlarında aramaya gerek yok. İş yerlerinde, ailelerde, arkadaş gruplarında ve sosyal medyada her gün karşılaşıyoruz. Bir insanın düşüncesini değiştirmesi elbette doğal. Fakat yalnızca kabul edilmek için kendisini değiştirmesi, üzerinde düşünülmesi gereken bir durum.

Sosyal karşılaştırma ve sosyal medya

Bir de sürekli karşılaştırdığımız hayatlar var. Başkasının başarısına bakıp kendi yolumuzu sorguluyor, bir başkasının mutluluğunu görüp kendi hayatımızda eksik olanı arıyoruz. Festinger’in sosyal karşılaştırma kuramı, insanın kendisini değerlendirmek için başkalarını bir ölçüt olarak kullanabildiğini açıklıyor (Festinger, 1954). Ancak bugün bu karşılaştırmanın sınırları oldukça genişledi. Artık yalnızca tanıdığımız insanlarla değil, hiç tanımadığımız kişilerin hayatlarından seçilmiş görüntülerle de kendimizi kıyaslıyoruz (Vogel vd., 2014).

Bir fotoğrafın arkasındaki yorgunluğu, bir başarının ardındaki başarısızlıkları, bir gülümsemenin sakladığı kırgınlığı bilmiyoruz. Yalnızca bize gösterilen kısmı görüyoruz. Sonra da kendi hayatımızın bütün gerçekliğini, başkasının hayatından seçilmiş birkaç güzel kareyle karşılaştırıyoruz. Belki de bu yüzden insan bazen, hayatını yaşarken bile yeterince iyi yaşayıp yaşamadığını düşünüyor.

Aidiyet ihtiyacı ve kendi sesimizi korumak

Bütün bunların ortasında aidiyet ihtiyacı duruyor. Bir yere ait olmak, anlaşılmak ve kabul görmek istiyoruz (Baumeister & Leary, 1995). Bu oldukça insani. Fakat bir gruba ait olabilmek için düşüncelerimizi saklamaya, duygularımızı bastırmaya ve kendimize ait bazı özellikleri geri plana atmaya başladığımızda aidiyet başka bir anlama dönüşüyor.

İnsan, başkalarıyla birlikteyken de kendisi kalabilmeli. Herkesle aynı fikirde olmak zorunda değil. Her düşünceyi onaylamak, her beklentiyi karşılamak ya da her kalabalığa karışmak zorunda da değil.

Bence günümüz insanının üzerinde durması gereken meselelerden biri tam olarak bu: Başkalarının gözünde nasıl göründüğümüzle, kendi içimizde kim olduğumuz arasındaki mesafe.

Çünkü bazen bir insanın en büyük yalnızlığı, çevresinde kimsenin bulunmaması değil, kendisini olduğu gibi gösterebileceği kimsenin olmadığını düşünmesidir.

Belki de kendimize sormamız gereken soru şu: Bugün verdiğimiz kararların, savunduğumuz düşüncelerin ve kurduğumuz ilişkilerin ne kadarı gerçekten bize ait?

Toplumun içinde yaşamak kaçınılmaz. Ondan etkilenmemek de mümkün değil. Fakat etkilenmekle teslim olmak arasında bir fark var. İnsan başkalarını dinleyebilir, onlardan öğrenebilir, düşüncelerini değiştirebilir. Yeter ki bütün bunları yaparken kendi sesini tamamen kaybetmesin.

Kaynakça

Asch, S. E. (1956). Studies of independence and conformity: I. A minority of one against a unanimous majority. Psychological Monographs: General and Applied, 70(9), 1–70. https://doi.org/10.1037/h0093718

Baumeister, R. F., & Leary, M. R. (1995). The need to belong: Desire for interpersonal attachments as a fundamental human motivation. Psychological Bulletin, 117(3), 497–529. https://doi.org/10.1037/0033-2909.117.3.497

Festinger, L. (1954). A theory of social comparison processes. Human Relations, 7(2), 117–140. https://doi.org/10.1177/001872675400700202

Spielman, R. M., Jenkins, W. J., & Lovett, M. D. (2020). Psychology 2e. OpenStax. https://openstax.org/books/psychology-2e/pages/12-1-what-is-social-psychology

Vogel, E. A., Rose, J. P., Roberts, L. R., & Eckles, K. (2014). Social comparison, social media, and self-esteem. Psychology of Popular Media Culture, 3(4), 206–222. https://doi.org/10.1037/ppm0000047