Aynı Test, Farklı Hayatlar: Nöropsikolojik Testler Kültürden Ne Kadar Etkileniyor?

Diyelim ki iki kişi aynı nöropsikolojik testten aynı düşük puanı aldı. Birincisi son yıllarda giderek unutkanlaşıyor, günlük işlerini takip edemiyor, ailesi de bir değişim fark etmiş durumda. İkincisiyse hayatı boyunca hiçbir bilişsel sorun yaşamamış; ama testi ana dili olmayan bir dilde çözüyor, eğitim imkânları kısıtlı kalmış ve benzer bir testle daha önce hiç karşılaşmamış. Kâğıt üzerinde ikisi de düşük puan almış görünüyor. Peki bu puan gerçekten ikisi için de aynı anlama mı geliyor? Nöropsikolojik değerlendirmenin en can alıcı sorunu tam da burada başlıyor. Hafıza, dikkat, dil gibi becerileri ölçen testler klinikte gerçekten değerli araçlar. Ama bir puan sadece beynin nasıl çalıştığını göstermeyebilir; kişinin dili, eğitimi, okuryazarlığı, kültürel geçmişi ve teste ne kadar aşina olduğu da o sayıyı şekillendirir. O yüzden iyi bir değerlendirmede tek soru "kaç puan aldı" değildir. Asıl mesele, bu puanın kişinin yaşam öyküsü içinde ne ifade ettiğidir.

Standart bir test herkeste aynı şeyi mi ölçer?

Nöropsikolojik testlerin gücü, standart olmalarından gelir: herkese aynı yönergeler verilir, aynı görevler uygulanır, sonuçlar aynı karşılaştırma gruplarına göre değerlendirilir. Bu, testi güvenilir kılar. Ama standart ile kültürden bağımsız aynı şey değildir — çünkü kimse teste aynı yaşam deneyimiyle oturmaz. Sekiz yıl eğitim almış iki kişiyi düşünün. Biri düzenli bir eğitim sürecinden geçmiş, çocukluğundan beri kitapla, gazeteyle haşır neşir olmuş. Diğerinin eğitimi kesintili ilerlemiş, yetişkinliğinde okuma yazmayı neredeyse hiç kullanmamış. Formda ikisinin de karşısında aynı rakam yazıyor: sekiz yıl. Ama test çözme deneyimleri baştan sona farklı. Özellikle hızlı sembol eşleştirme, kelime üretme ya da kalem-kâğıt görevlerinde bu fark ciddi şekilde öne çıkabiliyor. Avrupa Çapraz Kültürel Nöropsikoloji Konsorsiyumu da tam bunu vurguluyor: değerlendirmede sadece eğitim yılına değil, dile, okuryazarlığa, göç geçmişine ve kültürel deneyime de bakmak gerekiyor (Franzen ve ark., 2022). Burada kastedelin şey eğitimi az olan düşük puan alır değil. Söylenen şu: aynı puan, farklı eğitim geçmişlerinde çok farklı şeyler anlatabilir.

Bir testi çevirmek yeterli mi?

Bir testi İngilizceden Türkçeye çevirdiğinizi düşünün. Kelimeler doğru, yönergeler anlaşılır. Peki test artık Türkiye'de kullanıma hazır mı? Çoğu zaman değil. Çünkü çeviri başka bir şey, kültürel uyarlama başka bir şey. Bir resim adlandırma testini ele alalım: kişiye nesne resimleri gösterilir, adını söylemesi istenir. Bu genelde kelime bulma becerisini ölçmek için kullanılır. Peki kişi o nesneyi hayatında hiç görmediyse ne olur? Adını söyleyememesi gerçekten bir dil sorunu mu, yoksa nesnenin kendisine yabancı olmasından mı kaynaklanıyor? Üstelik aynı nesnenin farklı bölgelerde farklı adları olabilir, çizim tarzı kişinin tanıdığı formdan uzak kalabilir, iki dilli biri kelimeyi önce diğer dilinde hatırlayabilir. Bu sorunları göz önünde bulundurarak Franzen ve arkadaşları, farklı kültür ve dil gruplarında daha geniş çapta tanınabilecek maddelerden oluşan NAME adlı bir adlandırma testi geliştirdi; amaç geleneksel testlerdeki bu tür yanlılıkları azaltmaktı (Franzen ve ark., 2023).

Kısacası bir kelimenin doğru çevrilmiş olması, o maddenin başka bir kültürde de aynı bilişsel beceriyi ölçtüğünü garanti etmez. Bir testi başka bir ülkede kullanabilmek için sadece dili değil, maddelerin tanıdıklığını, zorluk düzeyini ve ölçtüğü yapının kendisini de incelemek gerekir.

Dil, iki dillilik ve tercüman meselesi

Bir kişi ikinci dilini günlük hayatta rahat konuşuyor olabilir; bu, o dilde yapılan bir nöropsikolojik değerlendirmede ana diliyle aynı performansı göstereceği anlamına gelmez. Gündelik sohbet etmekle, kısıtlı sürede olabildiğince çok kelime üretmek aynı beceri değildir. İki dilli biri bir nesnenin adını diğer dilinde daha çabuk hatırlayabilir, bazı kelimeleri bir dilde daha sık kullanabilir, evde bir dili işte başka bir dili konuşuyor olabilir. İkinci dilini çocukken öğrenenle otuz yaşında öğrenenin deneyimi de bir değildir. Yani "iki dilli" etiketi tek başına pek bir şey söylemiyor; hangi dili ne zaman öğrendiği, ne sıklıkla kullandığı, hangisinde kendini daha rahat ifade ettiği önemli. Değerlendiren kişiyle danışan ortak bir dili paylaşmıyorsa tercüman gerekebilir — bu, kişinin sağlık hizmetine erişebilmesi açısından gerçekten kıymetli. Ama nöropsikolojik testlerde tercümanlık, sıradan bir sohbeti çevirmekten daha ince bir iş. Tercüman iyi niyetle yönergeyi biraz daha açabilir, bir kelimeyi netleştirebilir, cevabı özetleyebilir, farkında olmadan küçük bir ipucu verebilir. Bunların hepsi sonucu değiştirebilir.

Nielsen ve arkadaşlarının Avrupa genelinde hazırladığı öneriler, mümkün olduğunca profesyonel ve kişinin dili ya da lehçesine hâkim tercümanlarla çalışılmasını, sonuçlar yorumlanırken de değerlendirmenin tercüman aracılığıyla yapıldığının hesaba katılmasını öneriyor (Nielsen ve ark., 2024). Yani tercüman kullanılmış olması testi otomatik olarak geçersiz kılmaz, ama sonucu tamamen standart koşullarda alınmış gibi okumak da yanıltıcı olur.

Peki bunun önemi ne?

Bu, sadece akademik bir ölçüm tartışması değil. Yanlış yorumlanan bir test sonucu gerçek bir insanın hayatını doğrudan etkileyebilir. Kültür, dil ya da eğitimden kaynaklanan düşük bir performans bilişsel bozulma sanılırsa, kişi gereksiz yere demans ya da başka bir nörolojik hastalık şüphesiyle karşı karşıya kalabilir. Tersi de mümkün: düşük puan hep eğitimine ya da kültürel geçmişine bağlanırsa, gerçekten ilerlemekte olan bir bilişsel bozulma gözden kaçabilir.

Kültürel duyarlılık, düşük puanları normalleştirmek demek değil. Amaç, o puanın neden düşük çıktığını daha isabetli anlayabilmek. Çok kültürlü bellek klinikleri için geliştirilen TULIPA gibi test bataryaları da tam bu soruna eğiliyor; farklı dil ve eğitim geçmişine sahip kişilerin değerlendirilmesini kolaylaştırmayı hedefliyorlar (Franzen ve ark., 2023). Ama Avrupa'da geliştirilmiş bir testin Türkiye'de olduğu gibi kullanılabileceğini düşünmek de gerçekçi değil. Türkiye'nin kendi içinde zaten büyük bir çeşitliliği var: eğitim fırsatları, eğitim kalitesi, kentte ya da kırsalda büyümüş olmak, iki dillilik, bölgesel farklar, sosyoekonomik koşullar — hepsi kişiden kişiye ciddi biçimde değişiyor. Bir testin Türkçe olması, Türkiye'deki herkes için aynı derecede uygun olduğu anlamına gelmiyor; çoğu zaman gelmiyor. Türkiye için norm verisi oluşturmak da yabancı bir testi çevirip belli sayıda kişiye uygulamaktan ibaret olmamalı. Testin farklı eğitim gruplarında nasıl çalıştığı, maddelerin ne kadar tanıdık geldiği, ölçümün gerçekten aynı bilişsel beceriyi yakalayıp yakalamadığı da ayrıca araştırılmalı.

Testlerden vazgeçmek değil, daha doğru okumak

Burada iki uçtan da kaçınmak lazım. Bir yanda "test standartsa kültürün önemi yok" düşüncesi var; öbür yanda "kültür her şeyi etkiliyorsa bu testlere zaten güvenilmez" görüşü. İkisi de meseleyi fazla basitleştiriyor. Nöropsikolojik testler hafıza, dikkat, dil ve diğer bilişsel işlevler hakkında gerçekten kıymetli bilgi veriyor. Ama hiçbir test puanı kişinin yaşamından kopuk değil. İyi bir değerlendirme bu yüzden yalnızca test sonucuna bakmaz; kişinin günlük hayatındaki değişimleri, sağlık geçmişini, eğitimini, dil kullanımını, gerektiğinde yakınlarından gelen bilgiyi de işin içine katar. Aynı düşük puana nörolojik bir hastalıkla da ulaşılabilir, ikinci dilde değerlendirilmekle de, sınırlı eğitim fırsatlarıyla da, teste yeterince aşina olmamakla da. Nöropsikolojik değerlendirmenin işi sadece o puanı üretmek değil — hangi yolun daha olası olduğunu anlamaya çalışmaktır. Kültürel açıdan duyarlı olmak testlerden vazgeçmek anlamına gelmiyor; tam tersine, onları daha dikkatli kullanmak demek. Çünkü iyi bir nöropsikolojik değerlendirme, kişinin kaç puan aldığına değil, o puana hangi koşullarda ulaştığına bakar.

Kaynakça

Franzen, S., Watermeyer, T. J., Pomati, S. vd., (2022). Cross-cultural neuropsychological assessment in Europe: Position statement of the European Consortium on Cross-Cultural Neuropsychology (ECCroN). The Clinical Neuropsychologist. https://doi.org/10.1080/13854046.2021.1981456

Franzen, S., van den Berg, E., Goudsmit, M., vd. (2023). Neuropsychological assessment in the multicultural memory clinic: Development and feasibility of the TULIPA battery. The Clinical Neuropsychologist. https://doi.org/10.1080/13854046.2022.2043447

Franzen, S., van den Berg, E., Ayhan, Y., vd. (2023). The Naming Assessment in Multicultural Europe (NAME): Development and validation in a multicultural memory clinic. Journal of the International Neuropsychological Society. Cambridge University Press

Nielsen, T. R., Franzen, S., Watermeyer, T. J., vd. (2024). Interpreter-mediated neuropsychological assessment: Clinical considerations and recommendations from the European Consortium on Cross-Cultural Neuropsychology. The Clinical Neuropsychologist. https://doi.org/10.1080/13854046.2024.2335113

Ng, K. P., Chiew, H. J., Lim, L., Rosa-Neto, P., vd. (2018). The influence of language and culture on cognitive assessment tools in the diagnosis of early cognitive impairment and dementia. Expert Review of Neurotherapeutics. https://doi.org/10.1080/14737175.2018.1532792

Tan, Y. W., Burgess, G. H. ve Green, R. J. (2021). The effects of acculturation on neuropsychological test performance: A systematic literature review. The Clinical Neuropsychologist. https://doi.org/10.1080/13854046.2020.1714740