Klinikte Bir Saat mi, Telefonda Her Gün Beş Dakika mı? Biliş Nasıl Daha Doğru Ölçülür?

Bir kişi nöropsikolojik değerlendirme için kliniğe gelir, sessiz bir odada yaklaşık bir saat boyunca bellek, dikkat ve işlemleme hızı görevlerini tamamlar. Sonuçlar kişinin yaşına ve eğitim geçmişine göre değerlendirilir. Ortaya çıkan tablo, bilişsel güçlü ve zayıf yönleri hakkında ayrıntılı bilgiler verebilir. Fakat kişinin günlük yaşamı test odası kadar kontrollü değildir. Bazı sabahlar zihni daha açıktır, bazı günlerde ise kötü uyku, ağrı, stres veya ilaçların etkisi nedeniyle düşünmek zorlaşabilir. Gürültülü bir ortamda konuşmayı takip etmek, bildirimler arasında çalışmak veya aynı anda birkaç işi yürütmek klinikteki tek görevden çok daha yorucu olabilir.

Bu noktada akıllı telefonla yapılan kısa ve tekrarlanan bilişsel testler ilgi çekici bir seçenek sunuyor. Kişinin yalnızca belirli bir gündeki performansını değil, günler ve haftalar boyunca nasıl değiştiğini ölçmeyi amaçlıyorlar. Ancak telefonla daha sık ölçüm yapmak, otomatik olarak daha doğru bir değerlendirme anlamına gelmiyor. Klinik testler ile dijital testler aynı soruya cevap vermiyor olabilir. Biri bilişsel profilin ayrıntılı bir kesitini sunarken diğeri bu profilin zaman içindeki hareketini gösterebilir.

Tek bir test puanı bize ne anlatır?

Geleneksel nöropsikolojik değerlendirmeler yalnızca kişinin kaç soruya doğru cevap verdiğini ölçmez. Hataların nasıl oluştuğu, kişinin hangi stratejileri kullandığı, yönergeleri ne kadar iyi anladığı ve farklı bilişsel görevlerdeki sonuçların birbiriyle nasıl ilişkili olduğu da incelenir. Örneğin düşük bir bellek puanı farklı nedenlerden kaynaklanabilir. Kişi bilgiyi baştan yeterince öğrenememiş, dikkatini sürdürememiş, öğrendiği bilgiyi hızlı unutmuş veya doğru bilgiyi geri çağırmakta zorlanmış olabilir. Aynı toplam puanın altında farklı bilişsel örüntüler bulunabilir.

Test ortamının kontrollü olması da tesadüf değildir. Gürültünün, bildirimlerin ve aynı anda yapılması gereken başka işlerin azaltılması, belirli bir bilişsel becerinin daha temiz biçimde ölçülmesini sağlar. Bununla birlikte sonuç, kişinin belirli bir gün ve belirli koşullar altındaki performansını gösterir. Kötü uyunan bir gece, yoğun ağrı, kaygı veya alışılmadık derecede iyi bir gün sonucu etkileyebilir. Tek ölçüm ayrıntılı olabilir, fakat bilişsel performansın zaman içindeki bütün değişkenliğini yakalayamaz.

Telefonda yapılan bilişsel testler nasıl çalışıyor?

Telefonla bilişsel değerlendirme denildiğinde tek bir yöntemden söz edilmiyor. Bazı uygulamalar kullanıcıya birkaç dakikalık bellek, dikkat, çalışma belleği veya tepki süresi görevleri veriyor. Kişi belirli kelimeleri hatırlıyor, ekrandaki uyaranlara dokunuyor veya kısa bir görevde doğru seçeneği işaretliyor. Ekolojik anlık bilişsel değerlendirme olarak adlandırılan yaklaşımlarda bu testlere kişinin o anki durumuyla ilgili sorular da eklenebiliyor. Testten önce ne kadar iyi uyuduğu, stresli olup olmadığı, ağrı yaşayıp yaşamadığı veya bulunduğu ortamın ne kadar dikkat dağıtıcı olduğu sorulabiliyor. Böylece yalnızca kişinin performansı değil, performansın hangi koşullarda değiştiği de araştırılabiliyor. Örneğin bir kişinin kötü uyuduğu günlerde daha yavaş çalışıp çalışmadığı veya günün ilerleyen saatlerinde dikkat performansının düşüp düşmediği incelenebiliyor.

Sliwinski ve arkadaşları, günlük yaşam içinde tekrarlanan kısa bilişsel değerlendirmelerin güvenilir ölçümler sağlayabileceğini ve kişi içindeki değişkenliği incelemeye imkân verebileceğini gösterdi. Bununla birlikte bu tür ölçümlerin klasik testlerden farklı psikometrik ve uygulama sorunları taşıdığı da vurgulandı (Sliwinski vd., 2018).

Bir puan yerine bir performans çizgisi

Tek seferlik değerlendirme kişiye ait bir performans noktası oluşturur. Günler boyunca tekrar edilen telefon testleri ise bir performans çizgisi ortaya çıkarabilir. Bu ayrım önemlidir. İki kişinin ortalama puanı aynı olabilir, fakat performanslarının zaman içindeki dağılımı farklı olabilir. Bir kişinin sonuçları günler boyunca oldukça dengeli kalırken diğerinin performansı belirgin biçimde dalgalanabilir.

Einstein Yaşlanma Çalışması kapsamında yapılan araştırmada, mobil cihazlardan elde edilen yalnızca ortalama performansın değil, performanstaki kişi içi değişkenliğin de hafif bilişsel bozukluğa duyarlı olabileceği bildirildi (Cerino vd., 2021). Fakat dalgalı performansın tek açıklaması nörolojik değişiklik değildir. Uyku, stres, ağrı, günün saati, ortam gürültüsü ve telefon kullanımındaki kesintiler de sonuçları değiştirebilir. Bu nedenle değişkenlik bir klinik işaret olabilir, ancak tek başına tanısal bir bulgu sayılamaz.

Telefon testlerinin asıl katkısı, kişiyi yalnızca başkalarıyla değil, zaman içinde kendisiyle karşılaştırma olasılığıdır. Uzun süre düzenli ölçüm yapıldığında kişinin olağan performans aralığı görülebilir. Daha sonra ortaya çıkan kalıcı bir değişiklik, tek bir düşük puandan daha anlamlı olabilir.

Gerçek yaşamda ölçmek daha doğru ölçmek midir?

Telefon testleri kişinin kendi evinde, iş yerinde veya günlük yaşamını sürdürdüğü sırada yapılabilir. Bu durum, klinik ortamın kaçırdığı bazı koşulları görünür hâle getirebilir. Örneğin kişi klinikte sessiz bir odada dikkat görevini başarıyla tamamlayabilir, fakat evinde televizyon sesi, telefon bildirimleri ve çevresindeki konuşmalar nedeniyle zorlanabilir. Günlük yaşama daha yakın ölçüm yapmak, bu farklılığı anlamaya yardımcı olabilir.

Buna karşılık kontrolsüz ortam yeni belirsizlikler yaratır. Test sırasında bir başkası kişiye yardımcı olabilir, telefon görüşmesi gelebilir veya kişi görevi yürürken tamamlayabilir. Testin düşük çıkması bilişsel bir değişiklikten mi, yoksa o anda ortaya çıkan dikkat dağılmasından mı kaynaklanmıştır?

Moore ve arkadaşları, hafif bilişsel bozukluğu bulunan ileri yaştaki kişilerin günlük yaşam içinde kısa bilişsel görevleri tamamlayabildiğini ve sonuçların geleneksel ölçümlerle anlamlı ilişkiler gösterdiğini bildirdi. Ancak gözetimsiz ortam, testin hangi koşullarda tamamlandığını doğrulamayı zorlaştırıyordu (Moore vd., 2022). Bu nedenle ekolojik geçerlik ile tanısal geçerliği birbirinden ayırmak gerekir. Bir testin günlük yaşam koşullarına yakın olması, belirli bir hastalığı doğru biçimde ayırt edebildiği anlamına gelmez.

Aynı testi tekrar etmek sonucu değiştirir mi?

Bir bilişsel görevi birkaç kez yapmak, göreve alışmayı sağlar. Kişi ekran düzenini öğrenir, daha etkili bir strateji geliştirir veya hangi tür cevapların beklendiğini fark eder. Bu durum pratik ya da öğrenme etkisi olarak adlandırılır. Telefon testleri sık tekrarlandığı için öğrenme etkisi önemli bir sorundur. Performansın yükselmesi gerçek bir bilişsel iyileşmeden değil, kişinin görevde ustalaşmasından kaynaklanabilir. Araştırmacılar bu sorunu azaltmak için her uygulamada farklı uyaranlar sunabilir, ilk testleri alışma dönemi olarak değerlendirebilir veya öğrenme eğrisini istatistiksel modelin içine katabilir.

Öte yandan öğrenme etkisi her zaman yalnızca ölçüm hatası değildir. Kişinin aynı görevi tekrarlarla ne kadar hızlı öğrendiği de bilişsel işlev hakkında bilgi verebilir. Bazı kişiler performanslarını düzenli biçimde geliştirirken bazı kişilerde beklenen öğrenme görülmeyebilir. Nicosia ve arkadaşları, ileri yaşta ve Alzheimer hastalığı riski bulunan yetişkinlerde yüksek sıklıkta uygulanan gözetimsiz telefon testlerinin uygulanabilir ve güvenilir olabileceğini gösterdi. Ancak sonuçların yorumlanmasında pratik etkilerinin ve tekrar sayısının dikkate alınması gerektiği belirtildi (Nicosia vd., 2023).

Telefonun kendisi bilişsel puanı etkileyebilir

Telefon testinde ölçülen performans yalnızca bilişsel becerilere bağlı değildir. Cihazın ekran büyüklüğü, dokunmatik hassasiyeti, işlemci hızı ve işletim sistemi de sonucu değiştirebilir. Özellikle tepki süresinin milisaniyeler üzerinden değerlendirildiği görevlerde teknik gecikmeler önem kazanır. Daha eski bir telefon yavaş yanıt verebilir. Küçük ekran görsel uyaranları ayırt etmeyi zorlaştırabilir.

Motor beceriler de dikkate alınmalıdır. Artrit, titreme veya parmak hareketlerini etkileyen başka bir durum, kişinin ekrana daha yavaş dokunmasına yol açabilir. Bu yavaşlama bilişsel işlemleme hızındaki düşüş gibi görünebilir. Görme ve işitme sorunları da benzer biçimde hatalara neden olabilir. Kişi uyaranı yeterince algılayamadığında yapılan hatanın doğrudan bellek veya dikkat bozukluğu olarak yorumlanması doğru değildir.

Kendi telefonunu kullanmak cihazı daha tanıdık hâle getirir, ancak teknik farklılıkları artırır. Araştırmanın verdiği standart bir telefonu kullanmak cihazlar arasındaki farkı azaltır, fakat bu kez kişinin alışık olmadığı bir cihazla test yapılmış olur.

Dijital beceri bilişsel beceri değildir

Telefonla değerlendirmelerin yaygınlaşması yeni bir eşitsizlik alanı yaratabilir. Akıllı telefon kullanmaya alışkın olmayan biri uygulamayı açmakta, bildirimleri kapatmakta veya ekrandaki küçük simgeleri seçmekte zorlanabilir. Bu güçlükler bilişsel bozuklukla karıştırılmamalıdır.

İnternet erişimi, telefon sahipliği ve dijital okuryazarlık toplum içinde eşit dağılmaz. Telefon testlerine dayanan araştırmalara çoğunlukla teknoloji kullanmaya istekli ve gerekli cihazlara sahip kişiler katılabilir. Bu da sonuçların bütün topluma genellenmesini zorlaştırır.

Uzaktan ve gözetimsiz dijital değerlendirmeleri inceleyen derlemeler, yöntemlerin umut verici olduğunu ancak çalışmalarda kullanılan cihazların, görevlerin ve katılımcı gruplarının oldukça farklılaştığını gösteriyor. Özellikle eğitim düzeyi, kültür, dil ve dijital deneyim açısından daha çeşitli örneklemlere ihtiyaç bulunuyor (Polk vd., 2025). Dijital testlerin erişimi artırma potansiyeli vardır. Fakat erişimi artırırken teknolojiye daha az erişebilen kişileri görünmez hâle getirmemeleri gerekir.

Telefonda ölçülen değişkenlik ne kadar anlamlı?

Günlük yaşam içindeki bilişsel dalgalanmaların bir bölümü olağandır. İnsanlar her gün aynı hız ve dikkat düzeyinde çalışmaz. Bu nedenle tek bir kötü telefon testi sonucu ciddi bir bilişsel değişimin kanıtı değildir. Daha anlamlı olan, puanların zaman içindeki örüntüsüdür. Düşüş belirli saatlerde mi ortaya çıkıyor? Kötü uykuyla ilişkili mi? Birkaç hafta boyunca devam ediyor mu? Başka bilişsel görevlerde de görülüyor mu? Günlük işlevdeki değişikliklerle örtüşüyor mu?

Akıllı saat üzerinden günlük yaşam içinde yapılan bilişsel değerlendirmeler de kişinin performans kapasitesi ile kendi bildirdiği günlük bilişsel güçlükleri birlikte incelemeye başladı. Schmitter-Edgecombe ve arkadaşlarının çalışması, bu tür ölçümlerin farklı bilişsel düzeylerdeki kişileri karşılaştırmada yararlı olabileceğini, ancak tek bir dijital görevin kapsamlı klinik değerlendirmeyi karşılamadığını gösterdi (Schmitter-Edgecombe vd., 2025). Telefon verisi bu nedenle tek başına kesin bir sonuç değil, değerlendirilmesi gereken ek bir bilgi kaynağıdır.

Yapay zekâ bu verilerden tanı çıkarabilir mi?

Tekrarlanan telefon testleri çok miktarda veri üretir. Ortalama performansın yanında tepki süresi değişkenliği, öğrenme eğrisi, hata örüntüsü ve gün içi dalgalanma gibi çok sayıda özellik hesaplanabilir. Yapay zekâ sistemleri bu örüntüleri birlikte değerlendirerek bilişsel değişim olasılığını tahmin etmeye çalışabilir. Ancak bir algoritmanın belirli bir araştırma örnekleminde başarılı olması, günlük klinik kullanımda aynı doğrulukla çalışacağını göstermez.

Model belirli telefonlarda, belirli bir dilde ve eğitim düzeyi yüksek katılımcılarla geliştirilmiş olabilir. Başka cihazlarda veya topluluklarda hata oranı artabilir. Algoritmanın düşük performansı hangi nedenle işaretlediği de her zaman anlaşılmayabilir. Uzaktan kendi kendine uygulanan bilişsel testlere ilişkin çalışmalar, bu yöntemlerin güvenilir sonuçlar verebileceğini gösteriyor. Bununla birlikte algoritmik sonuçların klinik öyküden ve günlük işlev bilgilerinden bağımsız yorumlanmaması gerekiyor (Huynh vd., 2025).

Yapay zekâ, nöropsikoloğun yerine geçen bir karar verici olmaktan çok, uzun veri dizileri içindeki örüntüleri görünür kılan bir yardımcı araç olarak düşünülebilir.

Mahremiyet yalnızca şifre koymakla sağlanmaz

Bilişsel test sonuçları hassas sağlık verileridir. Uygulama aynı zamanda konum, hareket, uyku, konuşma veya telefon kullanım ritmi gibi pasif veriler de topluyorsa kişinin günlük yaşamına ilişkin oldukça ayrıntılı bir profil ortaya çıkabilir. Bu nedenle kullanıcıların hangi verilerin toplandığını, kimlerin erişebileceğini ve verilerin ne kadar süre saklanacağını bilmesi gerekir. Araştırma amacıyla toplanan verilerin daha sonra ticari amaçlarla kullanılıp kullanılmayacağı da açıkça belirtilmelidir. Bilgilendirilmiş onam yalnızca uzun bir kullanım sözleşmesini kabul ettirmek değildir. Kişinin uygulamanın hangi sonuçlara ulaşabileceğini ve ulaşamayacağını anlayabilmesi gerekir.

Yanlış alarm riski de önemlidir. Bir uygulamanın birkaç düşük puandan sonra kullanıcıya bilişsel gerileme yaşadığı mesajını vermesi gereksiz kaygı yaratabilir. Düşük performansın uyku, ilaç, teknik sorun veya çevresel kesintilerle ilişkili olabileceği gözden kaçabilir.

Dijital sonuçlar, özellikle sağlıkla ilgili bir uyarıya dönüştürülecekse profesyonel değerlendirme içinde yorumlanmalıdır.

Telefon testi demans tanısı koyabilir mi?

Bir telefon testinin düşük çıkması demans anlamına gelmez. Hafif bilişsel bozukluk veya demans tanısı yalnızca birkaç dakikalık bir uygulama üzerinden konulamaz. Tanısal değerlendirme kişinin sağlık öyküsünü, günlük yaşamda bağımsızlığını, kullandığı ilaçları, duygu durumunu, uyku ve duyusal işlevlerini dikkate alır. Gerektiğinde kapsamlı nöropsikolojik testler, nörolojik muayene, görüntüleme ve laboratuvar incelemeleri de kullanılır. Telefon testleri tarama veya izlem amacıyla yararlı olabilir. Kişinin kendi başlangıç düzeyine göre ortaya çıkan değişiklikleri gösterebilir ya da hangi dönemde daha ayrıntılı değerlendirme yapılması gerektiğine ilişkin ipucu sağlayabilir.

Metastatik meme kanseri bulunan kadınlarla yapılan bir araştırmada, günlük telefon testlerinin yüksek katılım oranlarıyla uygulanabildiği ve bazı görevlerde güvenilir ölçümler sağladığı bildirildi. Bununla birlikte çalışma belirli ve küçük bir klinik grupta yürütüldüğü için sonuçlar doğrudan bütün hastalara veya tanısal kullanıma genellenemez (Henneghan vd., 2025).

Dijital değerlendirmeler umut vericidir; fakat umut verici olmak klinik olarak hazır ve herkes için geçerli olmakla aynı şey değildir.

Fotoğraf ile hareketli görüntü birbirinin rakibi değil

Geleneksel nöropsikolojik değerlendirme ile günlük telefon testlerini birbirine rakip yöntemler gibi düşünmek yanıltıcıdır. Klinik değerlendirme bilişsel profilin ayrıntılarını ve hata örüntülerini gösterir. Telefon testleri ise performansın günler içindeki değişimini, kişinin kendi ortalamasından sapmalarını ve gündelik koşullarla ilişkisini incelemeye yardımcı olabilir.

Klinikte alınan puan ayrıntılı bir fotoğraf gibidir. Telefon testlerinden oluşan ölçüm dizisi ise daha düşük çözünürlüklü fakat zamana yayılan bir hareketli görüntü sunar. Fotoğraf ayrıntıyı, hareketli görüntü değişimi gösterir. Bilişi daha doğru ölçmenin yolu bu yöntemlerden birini seçip diğerini değersizleştirmek değildir. Hangi soruya yanıt arandığını belirlemek ve uygun araçları bir arada kullanmaktır. Telefon testi, nöropsikoloğun yerini almak zorunda değildir. Daha anlamlı kullanım alanı, nöropsikolojik değerlendirmeye günlük yaşam ve zaman boyutlarını eklemek olabilir.

Kaynakça

Cerino, E. S., Katz, M. J., Wang, C., Qin, J., Gao, Q., Hyun, J., Derby, C. A., Lipton, R. B. ve Sliwinski, M. J. (2021). Variability in cognitive performance on mobile devices is sensitive to mild cognitive impairment: Results from the Einstein Aging Study. Frontiers in Digital Health, 3, 758031. https://doi.org/10.3389/fdgth.2021.758031

Henneghan, A. M., Paolillo, E. W., Van Dyk, K. M. vd. (2025). Feasibility and psychometric quality of smartphone administered cognitive ecological momentary assessments in women with metastatic breast cancer. DIGITAL HEALTH, 11, 20552076241310474. https://doi.org/10.1177/20552076241310474

Huynh, D., Ye, S., Hosseini Ghomi, R. vd. (2025). Reliability of remote self-administered digital cognitive assessments: Preliminary validation study. Frontiers in Digital Health, 7, 1571053. https://doi.org/10.3389/fdgth.2025.1571053

Moore, R. C., Ackerman, R. A., Russell, M. T., Campbell, L. M. vd. (2022). Feasibility and validity of ecological momentary cognitive testing among older adults with mild cognitive impairment. Frontiers in Digital Health, 4, 946685. https://doi.org/10.3389/fdgth.2022.946685

Nicosia, J., Aschenbrenner, A. J., Balota, D. A., Sliwinski, M. J., Tahan, M., Adams, S., Stout, S. H., Wilks, H., Gordon, B. A., Benzinger, T. L. S., Morris, J. C., Fagan, A. M. ve Hassenstab, J. (2023). Unsupervised high-frequency smartphone-based cognitive assessments are reliable, valid, and feasible in older adults at risk for Alzheimer’s disease. Journal of the International Neuropsychological Society, 29(5), 459–471. https://doi.org/10.1017/S135561772200042X

Polk, S. E., Öhman, F., Hassenstab, J., König, A., Papp, K. V. vd. (2025). A scoping review of remote and unsupervised digital cognitive assessments in preclinical Alzheimer’s disease. npj Digital Medicine, 8, 266. https://doi.org/10.1038/s41746-025-01583-5

Schmitter-Edgecombe, M., Luna, C., Beech, B. ve Cook, D. J. (2025). Capturing cognitive capacity in the everyday environment across a continuum of cognitive decline using a smartwatch n-back task and ecological momentary assessment. Neuropsychology, 39(1), 28–43. https://doi.org/10.1037/neu0000984

Sliwinski, M. J., Mogle, J. A., Hyun, J., Muñoz, E., Smyth, J. M. ve Lipton, R. B. (2018). Reliability and validity of ambulatory cognitive assessments. Assessment, 25(1), 14–30. https://doi.org/10.1177/1073191116643164