Yaş Bir Açıklama Değildir

“Üç yaşındaki çocuk ne yapabilir?”, “Ergenler neden böyle davranır?” veya “Hafıza hangi yaştan sonra zayıflar?” gibi sorular gelişim psikolojisinde sıkça karşımıza çıkar. Yaş, insan yaşamını düzenlememize yardım eden açık ve kullanışlı bir göstergedir. Bir kişinin doğumundan bu yana geçen süreyi belirtir; farklı dönemleri karşılaştırmamızı ve bazı değişimlerin ne zaman daha olası hâle geldiğini görmemizi sağlar.

Fakat yaşın kullanışlı olması, gördüğümüz değişimin nedeni olduğu anlamına gelmez. Bir çocuk yalnızca doğum gününü kutladığı için yeni bir sözcük öğrenmez; bir yetişkin de takvimde belirli bir sayıya ulaştığı için düşünme biçimini değiştirmez. Bu değişimlerde sinir sisteminin gelişimi, bedensel sağlık, deneyim, eğitim, ilişkiler, toplumsal roller ve tarihsel koşullar gibi pek çok süreç rol oynayabilir. Kronolojik yaş bunların zaman içindeki konumunu işaret eder, fakat hangi sürecin nasıl işlediğini tek başına açıklamaz.

Bu nedenle gelişim psikolojisinde “Bu özellik yaşla değişiyor” cümlesi çoğu zaman araştırmanın sonu değil, başlangıcıdır. Asıl soru şudur: Yaşla birlikte değişen nedir ve bu değişimi ortaya çıkaran süreçler nelerdir?