Çocukluktan Yaşlılığa: Yaşam Boyu Gelişim

Bir çocuğun konuşmaya başlamasını, bir ergenin kimliğini sorgulamasını veya ilk kez okula giden birinin yeni beceriler edinmesini gelişim olarak görmek kolaydır. Aynı sözcüğü kırk yaşında yaşamındaki öncelikleri yeniden düzenleyen, altmış yaşında bakım veren bir role geçen ya da ileri yaşlarda değişen bedensel olanaklarına uyum sağlayan biri için kullanmak ise daha az alışıldık gelebilir. Bunun nedeni, gelişimi çoğu zaman büyüme, ilerleme ve yetişkinliğe hazırlanmayla özdeşleştirmemizdir.

Oysa yetişkinlik, gelişimin ulaştığı son ve değişmez biçim değildir. İnsan yaşamında bazı değişimler çocuklukta daha hızlı ve görünür olabilir; fakat düşünme, kişilik, duygular, ilişkiler, toplumsal roller ve gündelik işlevler yaşamın sonraki dönemlerinde de değişebilir veya yeni biçimlerde süreklilik gösterebilir. Yaşam boyu gelişim yaklaşımı, bu dönemleri birbirinden kopuk kutular olarak değil, daha önce yaşananlarla daha sonra yaşanacakların bağlantı kurduğu tek bir gelişim sürecinin parçaları olarak inceler.

Gelişim psikolojisinin uzun süre çocuklukla yakın biçimde anılması tesadüf değildir. Yaşamın ilk yıllarında beden, dil, hareket, düşünme ve sosyal ilişkilerde kısa sürede büyük değişimler görülür. Çocukluk ayrıca yetişkinlikteki birçok özelliğin temellerinin atıldığı önemli bir dönemdir. Fakat çocukluğun önemli olması, diğer yaş dönemlerinin yalnızca çocuklukta kurulmuş bir yapının tekrarından ibaret olduğu anlamına gelmez.

Baltes vd. (2006), yaşam boyu psikolojinin temel varsayımlarından birini açık biçimde belirtir: Gelişim yetişkinliğe veya olgunluğa ulaşıldığında tamamlanmaz; döllenmeden ileri yaşlara kadar uzanır. Bebeklik, çocukluk, ergenlik, yetişkinlik ve yaşlılık gibi dönemlerin her biri kendine özgü gelişimsel sorular taşır ve yaşamın geçmişi, bugünü ile geleceği arasındaki örgütlenmeye farklı biçimlerde katkıda bulunur (ss. 569–570).

Buradaki “kendine özgü gelişimsel gündem” ifadesi, herkesin belirli bir yaşta yerine getirmesi gereken evrensel bir görev listesi bulunduğu anlamına gelmez. Daha çok, farklı yaşam dönemlerinde araştırılması gereken koşulların ve uyum sorunlarının değişebildiğini anlatır. Bir bebek için bakım verenle etkileşim ve hareket olanakları öne çıkabilirken yetişkinlikte çalışma, yakın ilişkiler, bakım verme veya sağlıkla ilgili değişimler önem kazanabilir. Üstelik aynı yaşta bulunan herkes aynı rollere sahip değildir ve aynı sorunlarla karşılaşmaz.

Bu bakış, gelişimin yönünü de değiştirir. Çocukluk yalnızca yetişkinliğe hazırlık, yetişkinlik çocukluktaki kazanımları kullanma dönemi, yaşlılık ise bu kazanımları yitirme süreci olarak anlatılamaz. Her dönem, daha önceki deneyimlerin izlerini taşırken yeni koşulların ve yeni kararların ortaya çıkmasına da sahne olur.

Yaşam boyu yaklaşım, bir dönemi anlamak için yalnızca o döneme bakmanın her zaman yeterli olmadığını vurgular. Çocuklukta edinilen alışkanlıklar, karşılaşılan güçlükler ve ulaşılan olanaklar daha sonraki yaşamla bağlantılı olabilir. Benzer biçimde yetişkinlikteki sağlık davranışları, ilişkiler ve çalışma koşulları ileri yaşlardaki işlevsellikle ilişki kurabilir. Bu, geçmişin geleceği değişmez biçimde belirlediği anlamına gelmez. Gelişimsel araştırmanın görevi, erken ve geç dönemler arasındaki bağlantıların hangi koşullarda güçlendiğini, zayıfladığını veya farklı bir yöne gidebildiğini incelemektir.

Baltes vd. (2006), yaşam boyu araştırmanın amaçları arasında erken ve geç gelişimsel olaylar arasındaki bağlantıları belirlemeyi sayar. Bu bağlantı yalnızca tek kişinin zaman içindeki değişiminde görülmez. Yetişkinler çocukların gelişiminde bakım veren, öğretmen veya toplumsallaştırıcı kişiler olarak rol oynarken kendileri de değişmeye devam eder. Dolayısıyla bir çocuk ile yetişkin arasındaki ilişki, “gelişen çocuk” ile “tamamlanmış yetişkin” arasındaki tek yönlü bir etkileşim değildir. Farklı gelişim dönemlerindeki iki insanın karşılıklı olarak birbirinin yaşamına katıldığı bir süreçtir.

Bu nedenle yaşam çizgisini birbirinden bağımsız bölümlere ayırmak bazı önemli bağlantıları görünmez kılabilir. Çocukluğu anlamak için bakım veren yetişkinlerin koşullarını; yaşlılığı anlamak için de kişinin daha önceki yaşam deneyimlerini, ilişkilerini ve kaynaklarını dikkate almak gerekebilir. Yaşam dönemleri aynı değildir, fakat birbirlerinden de bağımsız değildir.

Yaşlılığı gelişimin dışına iten bir başka varsayım, gelişmeyi her alanda artışla eşitlemektir. İleri yaşlarda bazı fiziksel, duyusal ve bilişsel kapasitelerde kayıplar görülebilir. Kronik hastalıklar, hareket sınırlılıkları, yakınların kaybı ve toplumsal olanakların daralması gündelik yaşamı güçleştirebilir. Bunları yok sayarak yaşlılığı yalnızca yeni fırsatlar dönemi gibi göstermek bilimsel açıdan da insani açıdan da doğru olmaz.

Fakat kayıpların varlığı, yaşlılıktaki bütün psikolojik işlevlerin aynı yönde değiştiğini göstermez. Charles ve Carstensen (2010), yaşlanmada biyolojik, fizyolojik ve bazı bilişsel kapasitelerdeki azalmalarla birçok yaşlı yetişkinin bildirdiği görece yüksek duygusal iyi oluşun bir arada bulunabildiğini gösteren araştırmaları derler. Duygusal deneyim daha öngörülebilir hâle gelebilir, olumsuz duyguların sıklığı bazı yaş aralıklarında azalabilir ve insanlar kendileri için daha anlamlı ilişkilere öncelik verebilir.

Yaş ilerledikçe sosyal ağların küçülmesi de otomatik olarak yalnızlaşma anlamına gelmez. Charles ve Carstensen (2010), bu daralmanın bir bölümünün daha az anlamlı ve çevresel ilişkiler yerine duygusal açıdan yakın ilişkilere yatırım yapılmasıyla bağlantılı olabileceğini belirtir. Yakın ilişkilerin sayısı görece korunurken daha yüzeysel ilişkiler azalabilir. Ancak sosyal ağın kişinin ihtiyaçlarını karşılayamayacak kadar küçülmesi izolasyon riski yaratır. Bu nedenle az ilişki daha iyidir gibi genel bir sonuç çıkarılamaz; ilişkinin niteliği, kişinin tercihi ve ulaşabildiği destek birlikte değerlendirilmelidir.

Duygusal iyi oluşta yaşla birlikte görülebilen olumlu örüntüler de herkes için geçerli bir güvence değildir. Sağlık kayıpları, yoksulluk, ayrımcılık, yalnızlık ve uzun süreli kontrol edilemeyen stres kişinin uyum olanaklarını ciddi biçimde sınırlandırabilir. Charles ve Carstensen (2010), yaşla birlikte gelişebilen öz düzenleme becerileri ile azalan fiziksel rezervlerin birlikte düşünülmesi gerektiğini vurgular. Başka bir ifadeyle yaşlılık ne yalnızca çöküştür ne de kendiliğinden huzur getiren bir dönemdir. Farklı işlevlerin farklı yönlerde değişebildiği, olanaklarla sınırlılıkların birlikte bulunduğu bir gelişim dönemidir.

Yaşam boyu gelişim yaklaşımı, bütün yaş dönemlerinde aynı ölçüde büyüme gerçekleştiğini savunmaz. Baltes vd. (2006), gelişimsel kaynakların yaşam boyunca üç genel işleve yöneldiğini öne sürer: daha yüksek bir işlev düzeyine ulaşmaya yönelik büyüme, mevcut işlev düzeyini koruma veya bir güçlükten sonra geri kazanma anlamındaki sürdürme ve eski düzeye dönmenin mümkün olmadığı durumlarda yeterli işlevi yeni koşullara göre düzenlemeyi içeren kayıpları yönetme.

Çocukluk ve erken yetişkinlikte kaynakların daha büyük bir bölümü yeni kapasitelere ulaşmaya ayrılabilir. İlerleyen dönemlerde mevcut işlevleri sürdürmek ve kayıpları düzenlemek daha fazla önem kazanabilir. Örneğin bir kişi görme gücündeki azalma nedeniyle daha güçlü aydınlatma, yardımcı teknoloji veya başkalarının desteğini kullanarak bağımsızlığını başka bir biçimde koruyabilir. Burada gelişim, kaybı ortadan kaldırmak değil; değişen koşullarda işlevselliği yeniden düzenlemektir.

Bu genel örüntü katı bir yaş yasası değildir. Baltes vd. (2006) de yaş, incelenen işlev, bireysel özellikler ve bağlam arasındaki farklılıklar nedeniyle bunun göreli bir olasılık olarak anlaşılması gerektiğini özellikle belirtir (ss. 578–580). Bir yetişkin yeni bir alanda başlangıç düzeyinden büyüme gösterebilir; bir çocuk ise hastalık veya çevresel yoksunluk nedeniyle kaynaklarının önemli bölümünü mevcut işlevlerini korumaya ayırabilir. Hangi değişimin kazanım, hangisinin kayıp sayıldığı da yalnızca yaşa değil, kişinin hedeflerine ve kültürel değerlere bağlı olabilir.