Bir Profilden Tanıya ve Gündelik Yaşama Ne Kadar Gidebiliriz?

Bir değerlendirmede yeni öğrenmenin zayıf, işlemleme hızının düşük, dil ve görsel çözümlemenin görece korunmuş olduğu görülsün. Bu örüntü önemli bilgi sağlar; fakat tek başına hangi hastalığın bulunduğunu, kişinin parasını yönetip yönetemeyeceğini veya gelecekte nasıl değişeceğini kesinleştirmez. Benzer profiller farklı nörolojik, tıbbi, gelişimsel ve psikolojik yollardan ortaya çıkabilir.

Nöropsikolojik profil tanı değildir; tanısal ve işlevsel çıkarımın bir veri kaynağıdır. Profilin ne kadar ileri taşınabileceği, performansın geçerliğine, norm uygunluğuna, başvuru olasılıklarına, tıbbi verilere, zaman çizgisine ve günlük işlev kanıtına bağlıdır.

Değerlendirme önce performansı betimler: hangi alanlar güçlü, hangileri düşük, görevler arasında hangi nitel farklar var? İkinci adım, bu örüntünün belirli bir bilişsel sendrom veya tanı ölçütüyle ne kadar uyumlu olduğunu inceler. Üçüncü soru neden veya etiyolojidir: örüntü hangi biyolojik, psikolojik ve çevresel süreçlerle açıklanabilir?

Bu basamaklar birbirine bağlı olsa da aynı değildir. Bellek ölçümlerinde düşüklük bir bilişsel bulgudur. Gündelik bağımsızlıkta değişimle birlikte belirli tanı ölçütlerini karşılayabilir. Ancak nedenin nörodejeneratif hastalık, damar süreci, epilepsi, uyku bozukluğu, ilaç etkisi, depresyon veya bunların birleşimi olup olmadığı ek kanıt gerektirir. Nöropsikolojik test, tıbbi etiyolojiyi tek başına belirlemez.

Bazı nörolojik durumlar belirli bilişsel örüntülerle daha sık ilişkilidir. Bu örüntüler ayırıcı değerlendirmeyi yönlendirebilir. Fakat kişiler hastalık kitaplarındaki “saf” profillere her zaman uymaz. Hastalık evresi, birden fazla durumun bulunması, bilişsel rezerv, gelişimsel geçmiş, ilaçlar, ruhsal durum ve bireysel anatomi örüntüyü değiştirir.

Aynı profile farklı nedenler yol açabileceği gibi aynı hastalık da farklı profiller üretebilir. Bu nedenle profil eşleştirme, olasılık üretme aracıdır; mekanik tanı algoritması değildir. Uygun dil “bu örüntü X ile uyumludur, ancak Y ve Z de değerlendirilmelidir” şeklindedir. “Bu test X hastalığını gösterdi” ifadesi kanıtı aşabilir.

Bir gösterge hastalığı olan kişilerin çoğunda pozitif sonuç veriyorsa duyarlılığı yüksektir. Hastalığı olmayanların çoğunda negatif sonuç veriyorsa özgüllüğü yüksektir. Ancak pozitif bir sonucun kişi için ne anlama geldiği, hastalığın başvuru grubundaki başlangıç olasılığına da bağlıdır.

Nadir bir durumda, iyi görünen bir testin pozitif sonuçlarının önemli bölümü yanlış pozitif olabilir. Uzmanlaşmış bir klinikte aynı bulgu daha yüksek başlangıç olasılığı içinde farklı anlam taşır. Bu nedenle araştırma örneklemindeki doğruluk oranı başka ortama doğrudan taşınamaz. Klinik yorum test sonucunu, taban oranını ve bağımsız kanıtları birleştirir.

Nöropsikolojik testler yapılandırılmış, sessiz, tek görevli ve kısa aralıklarla yönlendirilen koşullarda uygulanabilir. Günlük yaşam ise kesintiler, eşzamanlı görevler, yorgunluk, duygusal baskı ve belirsiz hedefler içerir. Buna karşılık gerçek yaşamda kişi alışkanlıklardan, telefon hatırlatıcılarından, aile desteğinden ve tanıdık çevreden yararlanabilir. Laboratuvar görevi bu destekleri genellikle çıkarır.

Chaytor ve Schmitter-Edgecombe (2003), birçok test ile günlük bilişsel işlev arasında orta düzeyde ilişkiler bulunduğunu ve eşleşmenin ölçülen alan ile sonuç alanı birbirine yakın olduğunda güçlendiğini göstermiştir. Ekolojik geçerlik tek bir özellik değildir. Bir görev günlük etkinliğe benziyor olabilir; başka bir test ise benzemese de gerçek yaşam sonucunu öngörebilir. Benzerlik ve öngörü ayrı kanıt türleridir.

Bir kişinin bir alanda bilişsel güçlük yaşaması, bütün kararlar için kapasitesiz olduğu anlamına gelmez. Kapasite genellikle belirli kararın gerektirdiği bilgiyi anlama, seçenekleri değerlendirme, tercih oluşturma ve bunu iletme gibi işlevlerle ilişkilidir; hukuki ölçütler ülkeye ve karar türüne göre değişir. Nöropsikolojik değerlendirme ilgili bilişsel güçlüklere dair veri sağlayabilir, fakat hukuki kapasiteyi tek bir global puanla belirlemez.

Günlük bağımsızlık da ikili değildir. Kişi alışverişi yönetebilirken karmaşık finansal kararlar için destek gerektirebilir. Çevresel düzenlemeler ve güvenilir destek, risk ile bağımsızlık arasındaki dengeyi değiştirebilir. Amaç kişiden olabildiğince çok yetki almak değil, özgürlüğü korurken özgül riskleri azaltmaktır.

Kişinin kendi deneyimi değerlendirmenin vazgeçilmez parçasıdır. Ancak öznel yakınmanın şiddeti test performansıyla bire bir eşleşmeyebilir. Kaygı veya depresyon bilişsel yakınmayı artırabilir; bazı nörolojik durumlarda kişi değişimi fark etmekte zorlanabilir. Yakınların gözlemleri önemli olabilir, fakat onların beklentileri, yükü ve kişiyi hangi ortamlarda gördükleri de raporu etkiler.

Doğrudan işlevsel görevler gerçek yaşam talebine yaklaşabilir, fakat yapay ortam ve güvenlik desteği davranışı değiştirebilir. En güçlü yaklaşım, öz bildirim, bilgi veren kişi, test, doğrudan işlev değerlendirmesi ve kayıtların nerede birleştiğini incelemektir. Bir kaynağı peşinen “nesnel”, diğerini “yanlış” saymak yerine her birinin hata kaynakları düşünülür.